nlenfrde
  • Op de Berg gezien vanuit Maasberg
  • dorpsstraat elsloo
  • Op de Berg

Trampele in Aelse in de corona-tied -Deel 19-

In dit stökske wil ich uch e bitje óétereinlëGGe wie me rónjt de jaore 1945-1950 mit de "hygiëne" ómging. Ich mót uch 't jèste drop wíéze dat pas in 1930 in Aelse stroum en water is aangelag. Lektrisse apperaate waore nao d'n aorlog nog verdommes dun gezjièjt. Geer wèt waal dat dóe nog géin lektrisse wêsjmesjienes waore. Hwagóét e mesjien mit "hènjt-aandríéving". In de méíste hóéshouwes waor de maonjdjig wêsjdaag. Trouwes in dae tíét bleeve de vrouwe bíé hun. Die houwe zwa wie zwa 'ne smaer te doon. Geer mót uch mèr 'ns veur de géís haole wat geer zou mótte doon ês de stroum veur maonje zou óétvalle. Ich zou 't gelammenteer neet wille aanhwèrre. Dan zouwe 'ne smak luuj 'ne burn-out kríége. Dat vertël ich uch.

Amerikaanse voorlichtingsfilm uit 1948 hoe mensen hun lichaam moesten verzorgen. In het filmpje is ook een douche te zien, maar dat was in die tijd voor de gewone man in Nederland nog niet weggelegd. Het feit dat de overheid over dit thema een voorlichtingsfilm laat maken, geeft wel een indruk hoe het met de hygiëne was gesteld...

Op zóndigaovent woor meistes 'ne grwatte wêsjkaetel op 't fernuus gezat óm de wêsj te kaoke. Op maonjdjigmörge woor dan op de hènjt gewêsje. Dat dit géi gemaekelik wirkske waor, hoof ich uch neet te verdutsje. E gedéílte van de wêsj mós ouch behènjelt waere mit stíef. Waor 't goot waer dan woor de wêsj op de bléík gelag of mit kleeve aan de wêsjdraot, dae méístes in de moostem hing, opgehange. De mezeerie begoos aevel ês 't raengewaer waor. Dan mós de wêsj bénne, dus in de käöke of de stal, te drwêgge gehange waere. Dan woore snoore langs de plefóng gespanne. Ként geer uch veurstëlle wie dat óétzaog ês dao e stök of 4, 5 laakes en kössteekes, hummes, stupkes, zökke, sjolke en wéít ich wat nog mjè, hing. Daegeene dae van bóéte kaom, mós dan z'ne waeg nao bénne vénje. Zónger d'n hènj te gebrúúke, lökde dat neet altíét. Este dan mit d'n nötte hènj aan de wêsj kaoms, kreegste ze weer éns  óétgebúúlt.

wasdag Marie van jozef van de meule

Foto met dank aan Jean Jennen: Marie Daalmans (van melkboer Jozef van de Meule) aan de was

Haos waor ich de kinsjdeuk vergaete. Gein pêmpers toendertíét. Bie de wêsj in dae tíét waore allezelaeve 'ne smaer deuk. Dat snap geer waal ómdat ze dóe nogal väöl kénjer houwe. En dat die deuk verrèkdes nöt kooste zeen, hoof ich uch ouch neet te vertëlle. Wie ich gêt ouwer en verstènjiger waor, is mich waal opgevalle dat me de maonjtverbènj neet aan de wèsjdraod hing. Woo de mam die drwègde is mich allezelaeve e raodsel gewaes.

Waor de wêsj drwèg dan mós de stríék gedaon waere. Meistes stinge dan e stök of 4 stríékiezers op 't fernuus of de kwiszenjaer. Die móste dan waal branne. Dus ouch ês 't bóéte 30 graode waor. Dat waor mich dan e sjwan wirske zónger airco. In dae tíét begooste de witte hummes en krevatte in de mwade te koome. En dat gaof zwa wie zwa väöl mjè stríékerie. Daonao woor de wêsj geransjeert en in de líéveskas gelag. 

wasmachine van toen

Foto met dank aan Jean Jennen: zo zag de gemiddelde "wasmachine" er in die dagen nog uit; sommigen hadden al een gemotoriseerde houten wastobbe met afvoer en wringer, die te zien is op de foto helemaal bovenaan.

 

Dan de waekelikse wêsjbeurt van de kénjer. Op zaoterdig woor, aafhankelik van wíéväöl kénjer ze houwe, 'ne kaetel waater op de kachel heít gemaak. Bíé hjèl grwatte hóéshouwes houw me 'n grwatte iezere verzénkde kóép. Dao ging dan eederein óm de beurt in. Dus nwats saame. Nuut waater waor neet debíé. Hwagóét e bitje wêrm waater bíé de volgende klènjt. Daoróm woor zich hjèl dëk geénsjelt waeme 't jèste maogde. Dae houw allezelaeve zuuver en wêrm waater! Es éin van de kènjer neet op tíét bíé hun waor, mós gekaoze waere. Of 'n waek euverslaon óf veur de pómpestein e bitje wêsje. De gewénde waor dan dat eederéin nao 't wêsje zuuver óngergoot aankreeg. Dus éíne kjèr in de waek.

Bie 't wirke op de lènj ginge de méíste luuj neet héíves tösje de middig. Dat waor teväöl tíédverlees. Veur de jónge laezers weurt 't lêstig óm te verdutsje wat de luuj dóe op de vêljer deege. Mótte ze mèr 'ns aan de ouwere vraoge. Lichelik kénne ze 't versjil tösje de versjeie vröchte neet.
Ich mót dan dénke aan de volgende wirkskes. Aaftrëkke of sjarre van de krwatte; sjarre, hwêgge of óétdoon van de aerpel; zichte of bénje van de vröchte wie kaore, têrf, gaes of haaver. Waore ze daomit aan de gang dan houw e gedéilte van de wirkers hun smouwere en drénkes bíé zich. Angere houwe 't gelök dat de vrouw of eemes anges de booterhamme en 't drénkes nao 't vêljt brach. Weer angere kreege de middig gebrach in 't mermitje. 
Ze kooste dus neet hun hènj wêsje veur ze begooste te bikke. Zwa erg waor dat aevel neet. Mit 'ne póes ónkróét of graas woore de hènj gêt zuuver gemaak. Of mit d'n hènj êffe langs d'n brook vríéve. Dan waore ze ouch zuuver. Smaake deeg 't zwa wie zwa nao 'ne houve daag póejakke. 't Veurdéil van zwa 'n "zuuverheit" is waal dat ze zwagoot ês neet "allergisch" waore veur 't ein of anger.

Bíé 't volgend sjapieter mót ich gêt verzichtiger zeen. Es de luuj zich de rök móste óétsnóeve of de kleine hjèr de grwatte waerelt móste laote zeen, móste ze zich anges behêlpe wie allewiel. Om te beginne stónge in haos eedere graaf strúúk en búim. Dus de mansluuj zaogste geréígelt langs de kènjt van de waeg staon. Ouch de jónger maetjes zaogste waal tösje de strúúk op hun húúke zitte. En géíne waor daovan gesjokkeert. Van "wildplassen" houw me nog nwats gehwèrt. 

Eeder huuske in de jaore veur 1950 waor aangeslaote op 'ne zénkpöt of 'ne zéíkkêlder. Die mit 'ne zénkpöt laoge wier van 't hóés aaf ómdat me daovan mjè hinjer van de stank houw. De aafmaetinge van zwa 'n húúske waor óngevjèr 1.20 mtr. bíé 1.20 mtr. Gingste door de deur nao bénne dan waor aan d'n angere kènjt taenge de móér 'n verhwègging gemêtselt van ca. 50 cm. hwag. Dao baove-op laog 'n gooj gesjoerde plank van 'ne cm. of 4 dik. In 't midde e gaat mit 'ne dëksel. Dus géíne zwaanehals. Alles vilt gewoon in e grwat duuster gaat. Op de zéíkkêlder waore de koo-, de vêrke-, de sjaope- en anger stêl aangeslaote. En 't húuske.
De zeikkêlder woor geméínlik éíne kjèr in 't jaor laeggemaak. Pës rónjt 1950 woor mit 'n hènjtpomp de zéík in 'n zéíktón op 'n slaagkar gepómp en op 't lènjt óétgevaare. Gedeiltelik woor de zéík ouch mit de nakjaok nao de moostem gebrach en dao óétgestruijt. Dat waor nóé ouch weer neet e wirkske wat eederéin gaer deeg. Dao leep dich waal éns gêt in d'n klómpe. En dat óétstruije ging ouch neet allezelaeve good. Veural de stank ging door alles haer. Es 'ne grwatte boer aan de gang waor, raokste dat in 't ganse dörp.

Mèr goot en waal. Veur ich wíer gaon wil ich de vrouwe drop wíéze dat ich nóé dènger gaon sjríéve die neet zwa "romantisch" zeen. Dao ként geer guf op pakke. Volges de lêste gegaeves is 't óngesiever, wie pitsjitange, spénne, meulevêrkes en zwa, mit 75% gemindert taenge e jaor of 50 geleeje. Dao mót geer waal aan dénke bíé 't laeze. Dus es geer nóé 3 meulevêrkes zeet, waore dat 'r vreuger 12. Mèr kóm, geer ként zêllef ouch waal raekene. Ouch mót geer wéíte dat géi lêktris en water op 't húuske waor.   

Stël uch veur dat geer rónjt Fibberwaarie op 'ne aovent mit e man of 4 in de käöke "Mens erger dich neet" zit te speele. 't Fernuus is rwat gleujetig. Bóéte vrúús 't dat 't snirk. Gistere is 'n sjoel snjè gevalle en dao lik 10 cm. snjè. Op e gegaeve ougenblik, zwa taenge 9 óére, mirk geer dat gêt begint te duuje. Geer doot uch de sjaopewölle slóbbe óét en eur klómpe aan. Intösje vraog geer of pepier op 't húuske lik. Geer trèk uch 't kasjevêkske aan en doot de bóétedeur van de käöke aope. De kouwe wénjt sléít uch in 't gezich. Gelökkig sjient de maon nog e bitje.

In de snjè is e paetje gemaak nao 't húuske. Geer steevelt daohaer en zeet e rat ónger 't hout van de sjop insjeete. Mèr goot en waal. Geer trëk de deur van 't húuskje achter uch toe. Omdat geer ouch nog aan de reegels zeet, dóért 't êffe veurdat geer zit. En alles géít veulentaere. Geer kènt geine mieter zeen. Nao e paar tëlle veult geer get euver eur rêchse bats loupe. Geer prebeert mit e hènjt dat óngesiever eweg te hóuwe. En dat lök; geer veult niks mjè. Dan zeuke nao 't pepier. Verrèk, niks te vénje. Wat nóé. Geer doot de deur aope en begint te roope. Nao 'n aamelank hwèrt geer éíne ènjtwoorde. Geer vraog óm pepier dat effe laater aangereik weurt. Hëlgekómbêrves,, géí gezëttepepier mèr e paar túúte woo mael of sókker in haet gezaete. En e paar stökskes klêtpepier. Dat is harstikke glaat. Dan mèr daomit behêlpe. Nóé nog êffe alles ransjeere en geer ként weer truk nao de wêrm käöke. De jèste menuute zit geer nog te riejere van de kou. Geer kènt uch neet êffekes urges truktrëkke. Mèr in dae tíét wiste ze neet baeter.  

Nóé 't zelfde. Mèr dan midde in de zoomer. De mösje valle van 't daak. Bóéte is 't 'n graot of daartig. Nóé euverkump uch 't zelfde en mót geer de rök óétsnoeve.
Geer trëk de deur van 't huuske achter uch toe en doot de sjouw op de deur. Wat dénk geer dao nóé te zeen? Gaot mèr 't jèste op uch gemaak zitte en kiek 'ns óm uch haer. Ich kal neet euver de stank dae in 't húuske hink. In 'ne hook hange gêt leefstes woo get spénne in hange. Ouch gêt óétgedrwêgde vleege hange d'r in. Om eur kónt vleege 'ne smaer gewoon vleege en gêt stróntvleege. Die vleege neet allein. Die gaon ouch op hunne tíét zitte. Dao is gaaróét niks aan te doon ês ze mit vree te laote. Mit hóuwe en zwa weurt 't nog êrger. Die vleege is nog neet 't êrgste.
Es op e gegaeve ougeblik ouch nog gêt bíeje of wëspe in de kraom kómme, weurt 't pas ech méínes. Dan kal ich nog neet euver 'n praam. Dan kriegste zwa wie zwa króm zin. Want dat waor richtig gevjèrlik óngesiefer. Euver de plank króépe ouch nog êttelikke pitsjtange, meulevêrkes en e paar smoutwörmkes. Om euver de rês van 't óngesiefer, zwa ês aomzéíke, mèr te zwiege. Mit tóére, en dat waor zêlje of nwats, vlwag ouch waal 'n peepel of 'ne póppesjiejer, dao rónjt.

In dae tíét gingste neet nao 't húuske óm op die gemaak de gezët te laeze. Dóé koos waal 'n ganse stuudie maake euver 't óngesiefer. Zónger dich daoveur te mótte aanstrênge. Dóé zaots op die gemaak en houws alle tíét óm alles goot te bekíéke. Dóé koos ouch tëlle wieväöl pwêtjes 'ne dóézendpwat ech houw. Ich wunsj uch väöl spas bie 't rónjtkíéke en tëlle. Pës de volgende kjèr. 

Houw uch goot en gezónjt en lët op eederein.

Zónger richtig Aelser plat op sjwal
Greujt 't Holles plat wie kwal.

Ich wil 't mèr gezag höbbe.

Jo van Sjef van An óét de Hei


De voorgaande Trampel-verhalen van Jo Cobben kunt u hier lezen >

Voetnoot:
Regelmatig ziet u in de tekst woorden staan met de G in hoofdletters. Zoals bijvoorbeeld liGGe of zëGGe of óéteréínlëGGe.
De schrijver doet dat om duidelijk te maken dat het een klank betreft die het midden houdt tussen een g en een k. Je spreekt het uit zoals "egg" in het Engels.

Cookies
Voor het optimaal functioneren van deze website worden cookies op uw computer geplaatst. Daarbij worden geen persoonlijke gegevens opgeslagen. Door op ‘Akkoord’ te klikken, accepteert u het plaatsen van cookies. Als u cookies weigert, kunt u de website gewoon blijven gebruiken maar dan werken de website of onderdelen daarvan mogelijk niet optimaal.